pH ölçeýjileriwegeçirijilik ölçeýjileriylmy barlaglarda, daşky gurşawyň gözegçiliginde we senagat önümçilik proseslerinde giňden ulanylýan analitik gurallardyr. Olaryň takyk işlemegi we metrologiki barlagy ulanylýan salgylanma erginlerine uly derejede baglydyr. Bu erginleriň pH gymmaty we elektrik geçirijiligi temperatura üýtgemeleri bilen düýpli täsirlenýär. Temperatura üýtgedikçe, iki parametr hem dürli jogaplary görkezýär, bu bolsa ölçeg takyklygyna täsir edip biler. Metrologiki barlag wagtynda, bu gurallarda temperatura kompensatorlarynyň nädogry ulanylmagynyň ölçeg netijelerinde düýpli üýtgeşmelere getirýändigi bellenildi. Mundan başga-da, käbir ulanyjylar temperatura kompensasiýasynyň esasy ýörelgelerini nädogry düşünýärler ýa-da pH bilen geçirijilik ölçegleriniň arasyndaky tapawutlary ykrar etmeýärler, bu bolsa nädogry ulanylyşa we ygtybarsyz maglumatlara getirýär. Şonuň üçin, bu iki guralyň temperatura kompensasiýa mehanizmleriniň arasyndaky ýörelgeleri we tapawutlary aýdyň düşünmek ölçeg takyklygyny üpjün etmek üçin möhümdir.
I. Temperatura kompensatorlarynyň prinsipleri we funksiýalary
1. pH ölçeglerinde temperatura kompensasiýa
pH ölçegleriniň kalibrlemesinde we amaly ulanylyşynda, temperatura kompensatorynyň nädogry ulanylmagyndan köplenç nädogry ölçegler ýüze çykýar. pH ölçeginiň temperatura kompensatorynyň esasy wezipesi elektrodyň jogap koeffisiýentini Nernst deňlemesine laýyklykda sazlamakdyr, bu bolsa erginiň pH-ny häzirki temperaturada takyk kesgitlemäge mümkinçilik berýär.
Ölçeg elektrod ulgamy tarapyndan döredilen potensiallar tapawudy (mV-da) temperatura garamazdan üýtgewsiz galýar; ýöne, pH jogabynyň duýgurlygy, ýagny pH birligine düşýän naprýaženiýedäki üýtgeme, temperatura bilen üýtgeýär. Nernst deňlemesi bu gatnaşygy kesgitleýär we elektrod jogabynyň nazaryýet taýdan meýiliniň temperatura ýokarlanmagy bilen artýandygyny görkezýär. Temperatura kompensatory işjeňleşdirilende, enjam öwrülme koeffisiýentini degişlilikde sazlaýar we görkezilen pH gymmatynyň erginiň hakyky temperaturasyna laýyk gelýändigini üpjün edýär. Temperaturanyň degişli kompensasiýasyz, ölçenen pH nusga temperaturasyny däl-de, kalibrlenen temperaturany görkezer we ýalňyşlyklara getirýär. Şeýlelik bilen, temperatura kompensasiýa dürli termal şertlerde ygtybarly pH ölçeglerini almaga mümkinçilik berýär.
2. Geçirijilik ölçeýjilerinde temperatura kompensasiýa
Elektrik geçirijiligi elektrolitleriň ionlaşma derejesine we ergindäki ionlaryň hereketliligine baglydyr, ikisi hem temperatura baglydyr. Temperatura ýokarlananda ionlaryň hereketliligi artýar, bu bolsa geçirijilik gymmatlyklarynyň ýokary bolmagyna getirýär; tersine, pes temperatura geçirijiligi peseldýär. Bu güýçli garaşlylyk sebäpli, dürli temperaturalarda alynýan geçirijilik ölçeglerini gönüden-göni deňeşdirmek standartlaşdyrmasyz manyly däldir.
Deňeşdirilmegi üpjün etmek üçin, geçirijilik görkezijileri, adatça, standart temperatura - adatça 25 °C - bilen baglanyşyklydyr. Eger temperatura kompensatory öçürilen bolsa, enjam hakyky erginiň temperaturasyndaky geçirijiligi görkezýär. Şeýle ýagdaýlarda, netijäni salgylanma temperaturasyna öwürmek üçin degişli temperatura koeffisiýentini (β) ulanyp el bilen düzetmek gerek. Şeýle-de bolsa, temperatura kompensatory işjeňleşdirilende, enjam bu öwrülişi öňünden kesgitlenen ýa-da ulanyjy tarapyndan sazlanyp bilinýän temperatura koeffisiýentine esaslanyp awtomatiki usulda amala aşyrýar. Bu nusgalar boýunça yzygiderli deňeşdirmeleri üpjün edýär we senagata degişli gözegçilik standartlaryna laýyklygy goldaýar. Onuň möhümdigini göz öňünde tutup, häzirki zaman geçirijilik ölçegleri diýen ýaly hemme ýerde temperatura kompensasiýa funksiýasyny öz içine alýar we metrologiki barlag proseduralary bu aýratynlygyň bahalandyrylmagyny öz içine almalydyr.
II. Temperatura kompensasiýaly pH we geçirijilik ölçegleriniň işleýiş meseleleri
1. pH ölçeýji temperatura kompensatorlaryny ulanmak boýunça görkezmeler
Ölçenen mV signaly temperatura bilen üýtgemeýänligi sebäpli, temperatura kompensatorynyň wezipesi elektrodyň jogabynyň eňňitligini (öwrüm koeffisiýenti K) häzirki temperatura laýyk getirmek üçin üýtgetmekdir. Şonuň üçin, kalibrleme wagtynda ulanylýan bufer erginleriniň temperaturasynyň ölçenýän nusganyň temperaturasyna laýyk gelmegini ýa-da takyk temperatura kompensasiýasynyň ulanylmagyny üpjün etmek örän möhümdir. Muny etmezlik, esasanam kalibrleme temperaturasyndan uzakda nusgalary ölçende, ulgamlaýyn ýalňyşlyklara sebäp bolup biler.
2. Geçirijilik ölçeýjileriniň temperatura kompensatorlaryny ulanmak boýunça görkezmeler
Temperatura düzediş koeffisiýenti (β) ölçenen geçirijiligi salgylanma temperaturasyna öwürmekde möhüm rol oýnaýar. Dürli erginler dürli β gymmatlyklaryny görkezýär - mysal üçin, tebigy suwlarda adatça β takmynan 2.0–2.5 %/°C bolýar, güýçli kislotalar ýa-da esaslar bolsa düýpli tapawutlanyp biler. Bellenen düzediş koeffisiýentleri bolan enjamlar (meselem, 2.0 %/°C) standart däl erginleri ölçeýänlerinde ýalňyşlyklara sebäp bolup biler. Ýokary takyklykly ulanylyşlar üçin, eger gurlan koeffisiýent erginiň hakyky β-syna gabat gelmek üçin sazlanyp bilinmese, temperatura kompensasiýa funksiýasyny öçürmek maslahat berilýär. Onuň ýerine, erginiň temperaturasyny takyk ölçäň we düzedişi el bilen ýerine ýetiriň ýa-da kompensasiýa zerurlygyny aradan aýyrmak üçin ölçeg wagtynda nusgany takyk 25 °C-de saklaň.
III. Temperatura kompensatorlaryndaky näsazlyklary anyklamak üçin çalt diagnostika usullary
1. pH ölçeýji temperatura kompensatorlary üçin çalt barlag usuly
Ilki bilen, dogry eňňitligi kesgitlemek üçin iki standart bufer ergini ulanyp, pH ölçeýjisini kalibrläň. Soňra, kompensasiýa edilen şertlerde (temperatura kompensasiýasyny işjeňleşdirmek bilen) üçünji tassyklanan standart ergini ölçeň. Alnan görkezijini "pH ölçeýjileri üçin barlag düzgünnamasynda" görkezilişi ýaly, erginiň hakyky temperaturasynda garaşylýan pH bahasy bilen deňeşdiriň. Eger çetleşme enjamyň takyklyk synpy üçin rugsat berilýän iň ýokary ýalňyşlykdan geçse, temperatura kompensatory näsaz işläp biler we hünärmen barlagyny talap edýär.
2. Geçirijilik ölçeýjisiniň temperatura kompensatorlary üçin çalt barlag usuly
Temperatura kompensasiýasyny işjeňleşdirilen geçirijilik ölçegini ulanyp, durnukly erginiň geçirijiligini we temperaturasyny ölçeň. Görkezilen kompensasiýa edilen geçirijilik gymmatyny ýazyň. Soňra temperatura kompensatoryny öçüriň we hakyky temperaturada çig geçirijiligi ýazyň. Erginiň belli temperatura koeffisiýentini ulanyp, garaşylýan geçirijiligi salgylanma temperaturasynda (25 °C) hasaplaň. Hasaplanan gymmaty enjamyň kompensasiýa edilen görkezijisi bilen deňeşdiriň. Esasan tapawut temperatura kompensasiýa algoritminde ýa-da datçiginde mümkin bolan näsazlygy görkezýär, bu bolsa sertifikatlaşdyrylan metrologiýa laboratoriýasynda goşmaça barlagy talap edýär.
Netijede, pH ölçeglerinde we geçirijilik ölçeglerinde temperatura kompensasiýa funksiýalary düýbünden başga maksatlara hyzmat edýär. pH ölçeglerinde kompensasiýa elektrodyň jogap duýgurlygyny Nernst deňlemesine laýyklykda hakyky wagt temperatura täsirlerini görkezmek üçin sazlaýar. Geçirijilik ölçeglerinde kompensasiýa nusgalaryň özara deňeşdirilmegine mümkinçilik bermek üçin görkezijileri salgylanma temperaturasyna kadalaşdyrýar. Bu mehanizmleri çaşdyrmak ýalňyş düşündirişlere we maglumatlaryň hiliniň peselmegine getirip biler. Olaryň degişli ýörelgeleriniň doly düşünilmegi ölçegleriň takyk we ygtybarly bolmagyny üpjün edýär. Mundan başga-da, ýokarda görkezilen diagnostika usullary ulanyjylara kompensatoryň işiniň deslapky bahalandyrmalaryny geçirmäge mümkinçilik berýär. Islendik anomaliýa ýüze çykarylan halatynda, guraly resmi metrologik barlag üçin derhal tabşyrmak maslahat berilýär.
Ýerleşdirilen wagty: 2025-nji ýylyň 10-njy dekabry














